Cisza zaczęła nas przerażać? "Nuda też może być informacją"

Jeszcze kilka lat temu wyjście z biura oznaczało koniec pracy. Dziś służbowa wiadomość potrafi przyjść między kolacją a usypianiem dziecka, a telefon, po który sięgamy w poszukiwaniu chwili wytchnienia, błyskawicznie przywraca nas w tryb czuwania. Jesteśmy nieustannie dostępni – dla bliskich, znajomych, pracodawców, obserwatorów, a nawet aplikacji i algorytmów. W tej sieci powiadomień, oczekiwań i niekończących się interakcji coraz trudniej znaleźć przestrzeń, w której nie musimy odpowiadać na niczyje potrzeby poza własnymi.

– Myślę, że przede wszystkim ubyło nam okazji do odpoczynku, który kiedyś przychodził mimochodem. Dziś często trzeba świadomie zdecydować, że przez godzinę będzie się poza zasięgiem, a czasem nawet tłumaczyć się z tej decyzji. I chyba właśnie dlatego cisza staje się luksusem. Polega on na tym, że mogę odłożyć telefon i mieć pewność, że nikt nie będzie miał mi tego za złe – mówi psycholożka i certyfikowana psychoterapeutka CBT Amanda Staniszewska-Celer.

Nie oznacza to jednak, że wszyscy tęsknimy za życiem bez technologii. Problem pojawia się raczej wtedy, gdy trudno już wyobrazić sobie chwilę bez nieustannego dopływu bodźców. Coraz częściej wypełniamy każdą wolną chwilę muzyką w słuchawkach, serialem grającym w tle, bezmyślnym scrollowaniem czy rozmowami z chatbotem. Nawet w momentach pozornego spokoju odruchowo zerkamy na telefon, by sprawdzić, czy ktoś przypadkiem czegoś od nas nie potrzebuje.

Cisza nie zawsze przynosi ukojenie. Dla niektórych bywa bowiem wręcz niekomfortowa. – Łatwiej usłyszeć w niej własną reakcję na to, co się wydarzyło. Bywa, że dopiero wieczorem dociera do nas, jak bardzo zabolał nas czyjś komentarz przy śniadaniu. Przez cały dzień zajmowaliśmy się kolejnymi sprawami, a teraz po raz pierwszy jest miejsce na smutek czy złość – zauważa ekspertka.

Czasem unikamy ciszy nie dlatego, że jej nie lubimy, ale dlatego, że nie chcemy zmierzyć się z trudną myślą, lękiem czy poczuciem osamotnienia. – Jako psychoterapeutkę ciekawi mnie, co dzieje się w tej krótkiej chwili, zanim człowiek włączy podcast albo zacznie przeglądać telefon. Być może po prostu lubi słuchać rozmów podczas gotowania? A może też od tygodni włącza cokolwiek, byle tylko zagłuszyć zmartwienie, które powraca za każdym razem, gdy zapada cisza? To właśnie ten powtarzający się odruch może nam powiedzieć coś ważnego o nas samych - podkreśla Staniszewska-Celer.

Coraz częściej przeżywamy codzienność ze świadomością, że ktoś może ją oglądać. Piękna kolacja, wyjazd, sukces, nowa fryzura czy spacer po lesie skłaniają nas do zastanowienia się, czy warto uwiecznić je w mediach społecznościowych. Nie ma oczywiście nic złego w dzieleniu się radością. Wysłanie przyjaciółce zdjęcia zachodu słońca czy pokazanie mamie czegoś zabawnego może być po prostu sposobem na podtrzymywanie bliskości.

Problem zaczyna się wtedy, gdy radość z tego, czego doświadczamy, przestaje nam wystarczać, a coraz większego znaczenia nabiera to, jak zostanie to odebrane przez innych. - Jeśli przyzwyczaimy się oceniać udany wieczór przez pryzmat liczby reakcji w mediach społecznościowych, chwile przeżywane wyłącznie dla siebie mogą zacząć wydawać się mniej wartościowe. Warto zwrócić uwagę na moment, w którym rozczarowanie nieudanym zdjęciem zaczyna przesłaniać przyjemność z samego doświadczenia. Przecież kolacja nadal była pyszna, a rozmowa wciągająca. To, że nie udało się uchwycić tej chwili na zdjęciu, nie zmienia tego, jak ją przeżyliśmy - twierdzi Amanda Staniszewska-Celer.

To właśnie w takich codziennych sytuacjach widać, jak duży wpływ ma na nas opinia innych. Jeszcze zanim coś opublikujemy, zastanawiamy się, jak zostanie to odebrane, i pod tym kątem podejmujemy decyzje. Zamiast miejsca, w którym naprawdę odpoczniemy, wybieramy takie, które dobrze wygląda na zdjęciach. Coraz częściej zależy nam na tym, by nasz weekend, wygląd czy związek dobrze prezentowały się w oczach innych.

- Warto zadać sobie proste pytanie: co bym wybrała, gdybym wiedziała, że nikomu o tym nie opowiem? Czasem odpowiedź będzie taka sama, ale zdarza się, że dopiero wtedy uświadomimy sobie, na czym naprawdę nam zależy.

W świecie, w którym nieustannie zachęca się nas do dzielenia się swoimi doświadczeniami, łatwo zapomnieć, że nie wszystko wymaga komentarza, wyjaśnienia czy reakcji otoczenia. - Są doświadczenia, o których początkowo potrafimy powiedzieć tylko tyle, że nas poruszyły. Czasem dopiero po kilku dniach zaczynamy rozumieć, co właściwie czujemy. Jeśli od razu opowiemy o nich publicznie, możemy zacząć odnosić się do opinii innych, zanim sami wyrobimy sobie zdanie. Prywatność daje nam czas na uporządkowanie myśli, a także przestrzeń do zmiany zdania bez konieczności tłumaczenia się komukolwiek – mówi psycholożka.

Warto jednak pamiętać, że prywatność nie oznacza izolacji. – Czym innym jest świadome zachowanie czegoś osobistego dla siebie, a czym innym milczenie o bolesnym doświadczeniu z obawy przed reakcją innych. W pierwszym przypadku prywatność może dawać poczucie spokoju i bezpieczeństwa. W drugim ogromną ulgę może przynieść rozmowa z choćby jedną zaufaną osobą, przed którą nie musimy ukrywać swoich emocji.

Obecnie nuda stała się czymś, czego staramy się za wszelką cenę unikać. W kolejce, tramwaju, podczas oczekiwania na kawę czy tuż przed zaśnięciem sięgamy po telefon, który zapewnia nam niemal nieograniczony dostęp do treści. Podpowiada, co oglądać, czytać, kupować, a nawet czym się zainteresować. W ten sposób coraz rzadziej pozwalamy myślom swobodnie błądzić.

- Nuda też może być informacją. Czasem uświadamia nam, że brakuje nam czyjegoś towarzystwa, że utknęliśmy w codziennej rutynie albo że mamy ochotę spróbować czegoś nowego, choć jeszcze nie wiemy czego. Kiedy od razu sięgamy po telefon, szybko znajdujemy sposób na wypełnienie wolnej chwili. Tracimy jednak okazję, by zastanowić się, na co sami mielibyśmy ochotę - tłumaczy psycholożka.

Jedną z pułapek cyfrowej codzienności jest przekonanie, że szybka odpowiedź na wiadomość świadczy o tym, jak bardzo komuś na nas zależy bądź nie. - Gdy widzimy, że bliska osoba odczytała naszą wiadomość godzinę temu, ale nie odpisała, może pojawić się myśl, że nas lekceważy. Tymczasem mogła przeczytać ją w pośpiechu i postanowić wrócić do rozmowy, gdy będzie mogła poświęcić nam więcej uwagi.

Dobrze jest uświadomić sobie, że bliskość nie wymaga przecież ciągłej dostępności. Budują ją przede wszystkim wzajemna uważność, pamięć o tym, co ważne dla drugiej osoby, gotowość do trudnych rozmów i poczucie, że możemy otwarcie mówić o swoich emocjach. – Setki osób mogą zobaczyć zdjęcie, na którym świętujemy sukces. Ale tylko ktoś bliski będzie pamiętał, że jeszcze dzień wcześniej chcieliśmy się poddać, i zapyta, czy oprócz radości czujemy także ulgę. Na tym polega istotna różnica. Bliska osoba zna naszą historię, pamięta wcześniejsze rozmowy i pozwala nam wyrazić więcej emocji, niż pokazujemy publicznie - twierdzi specjalistka.

Sztuczna inteligencja zmienia również sposób, w jaki rozmawiamy o swoich emocjach. Jest dostępna o każdej porze, nie okazuje zniecierpliwienia, pozwala wielokrotnie wracać do tego samego tematu i nie reaguje zakłopotaniem. Nic więc dziwnego, że coraz częściej to właśnie do niej zwracamy się w pierwszej kolejności z trudnymi myślami i problemami.

- Kiedy zwierzamy się bliskiej osobie z czegoś, czego się wstydzimy, często najbardziej obawiamy się jej pierwszej reakcji - wyrazu twarzy, niezręcznej ciszy czy tego, że od tej chwili zacznie patrzeć na nas inaczej. W rozmowie z AI te obawy mogą być znacznie mniejsze. Możemy swobodnie dobierać słowa, zacząć od nowa albo zakończyć rozmowę w dowolnym momencie.

Ryzyko pojawia się wtedy, gdy AI zaczyna pełnić rolę nieustannego źródła zapewnień. – Wyobraźmy sobie, że po trudnej rozmowie z partnerem wklejamy jego wiadomość do czatu z AI i pytamy, czy nadal nas kocha. Odpowiedź na chwilę nas uspokaja, ale po godzinie wracają wątpliwości. Dopisujemy więc kolejne szczegóły i ponownie prosimy o ocenę sytuacji. Z perspektywy terapii poznawczo-behawioralnej (CBT) ważne jest to, czego uczy nas taki schemat. Chwilowa ulga może bowiem wzmacniać przekonanie, że z niepewnością poradzimy sobie dopiero wtedy, gdy ktoś z zewnątrz nas uspokoi – twierdzi psycholożka.

– To, czy sztuczna inteligencja wspiera naszą samodzielność, najlepiej widać po tym, jak radzimy sobie, gdy kończymy z nią rozmawiać. AI może też pomóc nam uporządkować myśli przed trudną rozmową. Jeśli po zamknięciu aplikacji lepiej wiemy, o co chcemy zapytać partnera, łatwiej nam podjąć ten temat bezpośrednio z nim - dodaje.

Paradoks polega na tym, że coraz bardziej obawiamy się śledzenia i utraty prywatności, a jednocześnie bez większych oporów dzielimy się z AI szczegółami dotyczącymi naszych relacji, konfliktów, pracy czy zdrowia. - Granica może przesuwać się zdanie po zdaniu. Zaczynamy od ogólnego pytania o konflikt w pracy, później podajemy swoje stanowisko, nazwę firmy, a w końcu wklejamy wiadomość od konkretnej osoby, licząc na dokładniejszą odpowiedź. Każdy kolejny szczegół wydaje się potrzebny. Dopiero gdy spojrzymy na całą rozmowę, dostrzegamy, jak wiele ujawniliśmy o sobie, ale też o osobie, która nie brała udziału w tej konwersacji.

Rozmowa z AI może też sprawiać wrażenie bezpiecznej i poufnej. - Nikt nie zagląda nam przez ramię, a na ekranie pojawiają się spokojne odpowiedzi. Nie oznacza to jednak, że nasza rozmowa jest w pełni prywatna. To, kto może mieć dostęp do jej treści i na jakich zasadach jest ona przechowywana, zależy od konkretnej usługi.

– To, czy możemy pozwolić sobie na wyłączenie telefonu, zależy między innymi od naszej pracy, sytuacji finansowej, obowiązków związanych z opieką nad bliskimi oraz tego, czy mamy kogoś, kto może nas choć na chwilę zastąpić - zaznacza Amanda Staniszewska-Celer.

Odzyskanie przestrzeni dla siebie nie wymaga więc całkowitego odcięcia się od technologii. – Warto zacząć od jednej sytuacji w ciągu dnia, w której odruchowo sięgamy po telefon. Przez kilka dni możemy na przykład wypijać poranną kawę bez sprawdzania wiadomości albo wybrać się na krótki spacer bez słuchawek. Następnie zastanowić się, jak się z tym czujemy.

– Dobrze byłoby zachować dla siebie tę pierwszą chwilę, zanim zwrócimy się do kogoś po opinię. Po powrocie ze spotkania możemy po prostu przyznać przed sobą, że coś nas zabolało, nawet jeśli jeszcze nie do końca rozumiemy dlaczego. Później możemy z kimś porozmawiać, spojrzeć na sytuację z innej strony, a nawet zmienić zdanie. Ważne jednak, by w tej rozmowie nie zabrakło miejsca na nasze własne odczucia i przemyślenia - podsumowuje psycholożka.